Feed items

Að mæla þyngd með tommustokk

Fjárhagsstaða íslenskra heimila er auðvitað jafn misjöfn og heimilin eru mörg. Í kjölfar hrunsins hafa þau þó flestöll orðið fyrir töluverðri kaupmáttarskerðingu og mörg hver beinum tekjumissi, t.d. vegna atvinnuleysis. Skuldir þeirra flestra hafa hækkað og eignir þeirra flestra lækkað. Það er heildarmyndin – sá veruleiki sem íslenska þjóðin hefur verið að glíma við síðustu ár.

Síðastliðinn þriðjudag kynntu tveir hagfræðingar, þau Þorvarður Tjörvi Ólafsson og Karen Á. Vignisdóttir niðurstöður greiningar á stöðu íslenska heimila. Greininguna byggja þau á gagnagrunni sem Seðlabankinn aflaði á árinu 2009 og samanstendur af mjög ítarlegum upplýsingum um nær öll skuldsett heimili í landinu. Ekki er vitað til þess að nokkurt annað land hafi yfir svo öflugum upplýsingum að ráða, þar sem keyrð hafa verið saman jafn umfangsmikil og nákvæm gögn um fjárhagsstöðu heillar þjóðar. Á grundvelli þessara gagna hafa fyrrnefndir hagfræðingar búið til öflugt greiningartæki.

Korktappahagfræði

Verðtrygging er ekkert sérstakt furðuverk og hún er langt í frá séríslenskt fyrirbrigði. Í raun má segja að meginreglan í heiminum sé sú að allar lengri fjárskuldbindingar séu verðtryggðar með einum eða öðrum hætti.

Algengast er hins vegar að fjárskuldbindingar séu verðtryggðar beint í gegnum vextina en ekki með þeim hætti sem hér hefur tíðkast um nokkurra áratuga skeið. Það þýðir að ofan á grunnvextina bætist verðtryggingarálag. Hversu hátt það álag er ræðst af verðbólguvæntingum á hverjum stað og hverjum tíma. Í hagkerfi þar sem verðlag er öllu jöfnu stöðugt má gera ráð fyrir að verðtryggingarálagið sé lágt en þar sem verðlag er óstöðugt er álagið að sama skapi hátt.

2. prófraun

Landsdómsmálin voru á flestan hátt óhefðbundin þingmál. Þar brugðu þingmenn sér í hlutverk saksóknara. Til grundvallar ákvörðun sinni höfðu þeir m.a. niðurstöður þeirrar rannsóknarnefndar sem Alþingi sjálft skipaði, í þeim tilgangi að rannsaka orsakir og aðdraganda bankahrunsins.

Þeim var ekki ætlað að taka ákvörðun á grundvelli þess í hvaða stjórnmálaflokki þessir fjórir ráðherrar voru eða hvort þeir teldu þá „eiga það skilið“ að vera dregnir fyrir dóm. Þeir áttu aðeins og eingöngu að leggja mat á hvort þeir teldu líklegra en ekki að þeir yrðu fundnir sekir um brot á lögum um ráðherraábyrgð.

Það var þeirra persónulega mat og eigin sannfæring sem átti að stýra afstöðu þeirra. Að sama skapi áttu stjórnmálaflokkar auðvitað ekki að móta sér stefnu í málinu sem slíku.

Ctrl+Alt+Delete

Einn þeirra fjölmörgu sem fóru á Austurvöll og mótmæltu ríkjandi ástandi haustið 2008 setti hugmyndir sínar um þörfina fyrir lýðræðisumbætur fram á hátt sem allir sem eitthvað hafa kynnst tölvunotkun líklega skilja. Fyrir neðan mynd af Alþingi stóð letrað „Ctrl+Alt+Delete“. Þegar maður slær samtímis á alla þessa þrjá lykla á lyklaborðinu þá endurræsir maður tölvuna, slekkur á öllum smáforritunum sem kunna að vera í gangi, öllum ferlunum sem tölvan er að kljást við og eru líklegir til að valda því að á henni hægist. Þegar þannig er ástatt, tölvan hikstar og höktir og allar tilraunir til að lagfæra ástand hennar virðast bara gera ástandið enn verra, þá er Ctrl-Alt+Delete yfirleitt eina leiðin til að koma starfsemi hennar á réttan kjöl. Maður gefur þá tölvunni færi á að byrja uppá nýtt, gefur henni tækifæri til að endurskipuleggja starfsemi sína frá grunni.

Steingrímur og Landsvirkjun

Nokkur umræða hefur spunnist um þann möguleika að ríkið selji hluta af Landsvirkjun. Árni Páll Árnason efnahags- og viðskiptaráðherra hefur m.a. lýst þeirri skoðun sinni að slíkt eigi að skoða með opnum huga, enda geti hann séð marga kosti í þeirri hugmynd. Máli sínu til stuðnings bendir hann m.a. á að fordæmi fyrir slíku megi finna í Noregi, þar sem stjórnvöld hafi valið blandaða leið í eignarhaldi Statoil og reynslan af því sé almennt álitin góð. Jafnframt hefur hann bent á og rökstutt mikilvægi þess að til lengri tíma verði fundin leið til að afnema eigendaábyrgð ríkisins á skuldum Landsvirkjunar.

Ég er nokkuð sannfærður um að meirihluti þjóðarinnar séu á svipuðu róli og efnahags- og viðskiptaráðherra í þessu máli og því beri stjórnvöldum skylda til að skoða þessa hugmynd af yfirvegun og með opnum hug.

Enn að rembast

Leiðin að þjóðfélagssátt virðist ætla að verða lengri en líklega flestir bjuggust við. Eftir hrunið komu eðlilega fram háværar kröfur um að þeir sem stóðu vaktina, eða öllu heldur sem áttu að standa vaktina, myndu víkja og nýtt fólk tæki við stjórn þjóðarskútunnar. Það varð raunin og þjóðin knúði fram kosningar.

Kannski snérust þær kosningar fyrst og fremst um að refsa fyrrverandi valdhöfum og sýna andúð á þeirri stefnu sem var forsenda hrunsins, hinni taumlausu frjálshyggju sem átti að gera Ísland að ríkasta landi í heimi en endaði með þeim ósköpum sem þjóðin er enn að súpa seyðið af. Í hugum einhverra snérust kosningarnar þó um nýtt upphaf, nýjar áherslur og til framtíðar um nýtt og jafnara samfélag.

Það tók fyrri valdhafa ár og áratugi að koma stefnu sinni í framkvæmd. Nú er krafan hins vegar sú að undið sé ofan henni strax og langþráðu réttlæti komið á án tafar. Það er að vissu leyti skiljanlegt en um leið má efast um hvort sú krafa sé með öllu raunhæf og sanngjörn.

Stóra Bláfjallamálið

Ísland allt árið
Aðalfundur Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu sem haldinn var í gær 4. nóvember, samþykkti ályktun þess efnis að óska eftir samstarfi við ráðuneyti ferðamála um uppbyggingu snjóframleiðslu í Bláfjöllum. Þannig vilja sveitarfélögin á svæðinu taka höndum saman með ríkisstjórninni og byggja upp vetrarferðaþjónustu á Íslandi – undir merkjum átaksins „Ísland allt árið“.

Það er þó ekki nema rétt um ár síðan Jón Gnarr borgarstjóri í Reykjavík viðraði þá hugmynd í viðtali í Kastljósi að loka ætti skíðasvæðinu í Bláfjöllum í nokkur ár. Þannig taldi hann að spara mætti borgarsjóði allt að hundrað milljónir króna, sem gætu þá runnið til annarra og brýnni málefna.

Hugmyndir Jóns féllu eðlilega í grýttan jarðveg hjá skíðaiðkendum. Hugsunin á bak við hana var og er engu að síður eðlileg og réttmæt. Hvort sem okkur líkar það betur eða verr þá er veruleikinn sá að umrætt skíðasvæði hefur í raun ekki sinnt hlutverki sínu um langt árabil. Ástæðan er einföld. Það vantar snjó.

Hagfellt umhverfi fyrir barnafólk

Starfsemi öflugra leikskóla er fyrir löngu orðin sjálfsagður þáttur í okkar samfélagi og einn veigamesti liðurinn í rekstri íslenskra sveitarfélaga. Það sama á við um þau samfélög sem við berum okkur gjarnan saman við, t.d. hin Norðurlöndin.

Þegar kemur að stöðu leikskólans í þessum samfélögum sker Ísland sig þó úr að því leyti að hér er hefur ekki verið tekið það skref að skilgreina stöðu hans með sama hætti og annarstaðar, þ.e. sem hluta hinnar lögbundnu grunnþjónustu.

Á meðan frændþjóðir okkar eru fyrir margt löngu búnar að viðurkenna þjónustu leikskólans sem mikilvægan hlekk í framsækinni mennta- og atvinnustefnu, sem m.a. stuðli að jafnari möguleikum beggja foreldra til menntunar og atvinnuþátttöku, þá er íslenskum sveitarfélögum enn í sjálfvald sett hvort, í hvaða mæli þau veita íbúum sínum slíka þjónustu.

Þróun leikskólans á undanförnum árum og áratugum, aukin áhersla á uppeldisleg markmið og þarfir barna fyrir örvun, samskipti við önnur börn o.s.frv. hefur jafnframt orðið til þess að í dag er aukin áhersla lögð á gildi leikskólans sem uppeldisstofnunar og um leið sjálfstæðan rétt barna til að vera í leikskóla.

Um skólaskyldu og rétt til náms

Það voru víst margir sem beinlínis supu hveljur þegar borgarstjórinn viðraði á dögunum þá skoðun sína að leggja ætti af skólaskyldu á Íslandi. Einhverjir tóku orð hans jafnvel persónulega og túlkuðu þau umsvifalaust sem ómaklega árás á sig. Einhverstaðar las ég að hann (borgarstjórinn) ætti að hafa vit á því að þegja um það sem hann væri ekki sérfræðingur í og á öðrum stað las ég að hann ætti ekki að dæma allt skólakerfið út frá sinni eigin döpru reynslu.

Borgarstjórinn hefur hins vegar lög að mæla. Ummæli hans ollu mér a.m.k. ekki hugarangri eða öðrum líkamlegum óþægindum. Raunar færðist yfir mig óvænt von um að kannski væru straumhvörf í aðsigi – von um að samfélagið væri jafnvel hægt og sígandi að safna kjarki til að skora á hólm viðtekin sannindi.

Samfélög þróast stöðugt en kerfi hafa ríka tilhneigingu til að staðna, a.m.k. þróast þau gjarnan mun hægar en þau samfélög sem þeim er ætlað að þjóna. Þess vegna er nauðsynlegt að skora þau reglulega á hólm, efast um tilverurétt þeirra og máta þau við samfélagið á hverjum tíma. Skólakerfið er þar engin undantekning. Það verður einfaldlega að svara kröfum samfélagsins á hverjum tíma.

Fjármálaráðherra á villigötum

Sparisjóðirnir og framtíð þeirra hefur verið töluvert áberandi í umræðunni að undanförnu, nú síðast vegna þeirra ummæla fjármálaráðherra að ríkið hyggist jafnvel „selja hluti“ sína í nokkrum þeirra.

Slíkar yfirlýsingar kunna að hljóma nokkuð eðlilega, m.a. í samhengi við fyrri yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar um að til standi að selja hluti ríkisins í viðskiptabönkunum þremur, Landsbanka, Arion banka og Íslandsbanka. Á þessu tvennu, þ.e. hlut í banka og „hlut” í sparisjóði er þó grundvallarmunur.