Gunnar Axel Axelsson hefur gert mikið í því að upplýsa alþjóð um markaðsvæðingu sparisjóðanna, með áherslu á sparisjóðinn í hans heimabyggð: Sparisjóð Hafnarfjarðar. Honum hefur snilldarlega tekist að sýna fram á óeðlilega þræði á mjög mörgum stöðum í öllu því breytingarferli sem sparisjóðirnir hafa gengið í gegnum undanfarin tíu ár, að miklu frumkvæði Péturs Blöndals alþingismanns. Ég tek Maríu frænku mína á orðinu og geri síðustu grein Gunnars Axels að útgangspunkti þeirrar umfjöllunar sem hér mun verða tekin saman um markaðsvæðingu sparisjóðanna:

Það gerðist rétt eftir síðustu aldamót, þegar sparisjóðir höfðu verið starfræktir með miklum sóma á Íslandi í yfir heila öld að þáverandi viðskiptaráðherra Valgerður Sverrisdóttir stóð frami fyrir því verkefni að endurnýja löggjöf um starfsemi fjármálafyrirtækja á Íslandi. Þá höfðu heyrst raddir sem sögðu að sparisjóðirnir væru gamaldags, þá ætti enginn og því ættu þeir ekki rétt á sér í hinu nýja markaðssamfélagi sem íslensk stjórnvöld voru langt komin með að búa til. Pétur Blöndal fór þar fremstur í flokki og fór mikinn í baráttu sinni fyrir því að stofnfjáreigendum yrði færðir sparisjóðirnir til eignar. Pétur var sjálfur stofnfjáreigandi, auk þess sem hann var í vinnu hjá Búnaðarbankanum og hafði það eina verkefni að koma í framkvæmd yfirtöku bankans á SPRON. Á sama tíma sat Pétur á Alþingi þar sem hann átti að gæta almannahagsmuna. Eftir á er óhætt að segja að Pétur hafi í þessu máli fyrst og síðast barist fyrir þröngum sérhagsmunum. Það er umhugsunarefni fyrir íslenska þjóð hvernig slíkt gat gerst og það beint fyrir framan nefið á okkur. Forseti þingsins gaf ekkert fyrir gagnrýni á störf Péturs, heldur þvert á móti veitti honum sérstakt hæfisvottorð í málinu. Forseti þingsins var frændi Péturs, Halldór Blöndal.

En Valgerður stóð frami fyrir því verkefni að koma í veg fyrir að sparisjóðirnir yrðu undir í baráttunni við Pétur og félaga og tryggja að tilveru þeirra væri ekki ógnað. Hún þurfti þar að berjast við sterk öfl fjármálalífsins sem fengu stöðuga glýju í augun vegna allra þeirra fjármuna sem sjóðirnir bjuggu yfir. Viðskiptaráð gekk í lið með sínum mönnum og birti fjöldan allan af ritum og ræðum sem fjölluðu um það hvernig þjóðarhag yrði best borgið með því að leggja niður gamaldags sparisjóðakerfi og innlima þær eignir sem þar voru í hina nýeinkavæddu banka. Á þessum árum var það ekki til siðs að íslensk stjórnvöld færu gegn skoðunum Viðskiptaráðs og því var Valgerður í nokkrum vanda. Hún var Framsóknarkona af eldri gerðinni, samvinnuhugsjónin henni í blóð borin og sparisjóðirnir voru að vissu leyti af þeim toga.

Valgerður gat ekki tekið ákvörðun sem var ekki fjármálaheiminum og Pétri þóknanleg, hún gat ekki slegið um sparisjóðina þá skjaldborg sem þörf var á með því að skera úr um að stofnfjáreigendum væri ekki heimilt að selja hluti sína á yfirverði. Með því hefði hún komið í veg fyrir það sem síðar gerðist. Þess í stað fór hún þess á leit við Pál Hreinsson þáverandi kennara við lagadeild Háskóla Íslands að hann semdi lögfræðiálit, þar sem fjallað yrði um stöðu stofnfjáreigenda og þeirri spurningu svarað hvort þeim væri heimilt að selja hluti sína á frjálsum markaði. Páll varð við beiðni Valgerðar og skilaði henni niðurstöðu sem var fjármálaheiminum að skapi. Páll komst að þeirri einkennilegu niðurstöðu að það stríddi gegn eignarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar að setja hömlur á frjálsa sölu stofnfjárhluta í sparisjóðum. Að þessari niðurstöðu komst Páll þrátt fyrir að stofnfjáreigendurnir hefðu aldrei greitt fyrir hluti sína með það í huga að þeim fylgdu slík réttindi, þrátt fyrir að samþykktir sjóðanna kvæðu skýrt á um að stofnfjáreign fylgdi engin bein eignarréttindi yfir sparisjóðunum, þrátt fyrir að um væri að ræða aldargamlar stofnanir sem alla tíð hefðu verið reknar sem sjálfseignarstofnanir í eigu almennings. Páll lagði ofuráherslu á eignarréttindi einstaklinga umfram eignarréttindi almennings, líkt og þau ættu ekki undir neinum kringumstæðum rétt á sér. Í áliti hans fólst sterk pólitísk rétthugsun í anda þeirrar stefnu sem þáverandi stjórnarherrar vildu innleiða í íslenskt samfélag.

Á grundvelli þessa umdeilda álits var lögum um fjármálafyrirtæki breytt og í fyrsta sinn í yfir hundrað ára sögu sparisjóðanna var tilveru þeirra raunverulega ógnað að hálfu löggjafans. Ekki var leitað til neinna annarra en Páls eftir álitsgerð vegna þessa máls og nær allir sem komu að gerð frumvarpsins byggðu starf sitt á niðurstöðum Páls. Það voru reyndar örfáir þingmenn sem bentu á að álitsgerðin væri byggð á vafasömum forsendum og fráleitt væri að ætla að byggja heildarendurskoðun svo mikilvægrar löggjafar á því einu saman. Á meðal þeirra sem voru í þeim fámenna hópi voru þeir Guðmundur Árni Stefánsson og Ögmundur Jónasson.

Og nú á að rannsaka hrunið, aðdraganda þess að íslensku samfélagi var stefnt í þann voða sem við höfum nú fengið að upplifa forsmekinn af. Nú á að rannsaka hvernig það gat gerst að hér fengju sjónarmið græðgði og þröngra sérhagsmuna að ryðja burt allri samfélagslegri hugsun, þar sem öll áhersla var lögð á mikilvægi eignarrétt einstaklinga yfir samfélagslegum eignum. Og sá sem er valinn til að stýra þeirri mikilvægu skoðun er enginn annar en Páll Hreinsson.

Gangi þér vel Páll.